Thất thoát trong xây dựng cơ bản, nhất là các công trình có vốn từ ngân sách Nhà nước, được người ta cho là chuyện thường ngày ở… tất cả các cấp. Vì vậy mà nhiều công trình vừa đưa vào sử dụng đã bị nứt, lún, sụt, không ít trường hợp cầu sập, nhà đổ gây tai nạn thương tâm. Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng công trình và chống thất thoát có hiệu quả?
Tăng cường giám sát sẽ giảm thiểu thất thoát trong xây dựng cơ bản
Theo tôi, chống thất thoát có hiệu quả chính là đã góp phần nâng cao chất lượng công trình. Muốn vậy, trước hết phải tìm đến nguyên nhân của tình trạng đó.
Một nhà thầu đã nói: “Chúng tôi từng trong sạch và làm ăn đàng hoàng, nhưng quy luật phân phối lại trong xây dựng cơ bản thật kinh khủng, là luật không thành văn nhưng không theo không được. Không theo thì đừng hòng có công trình để làm. Nó khiến chúng tôi... hư hỏng và nhiều khi còn chịu nhục nữa.
Tôi xin đơn cử, khi nhận thầu, chúng tôi phải chi cho đơn vị trúng thầu (gọi là phí chuyển nhượng), chi cho bộ máy của cấp trên (gọi là đạo lý phí), chi khoản lót tay, đánh chén cho đơn vị giám sát, chủ đầu tư, đơn vị nghiệm thu.v.v...
Tất cả đó đều nằm trong công trình. Cuối cùng chúng tôi chỉ còn khoảng trên 60% tổng chi phí được duyệt cho một công trình.
Với số tiền như vậy, chúng tôi vừa phải chi cho phí quản lý, tổ chức thi công, trả lương công nhân, nộp thuế Nhà nước, trả lãi vay ngân hàng... Nếu không xén vào khối lượng vật tư hoặc hạ thấp tiêu chuẩn vật tư làm sao chúng tôi tồn tại?
Việc lập thiết kế, dự toán, thẩm định dự toán không đúng với đơn giá quy định cũng là những tiền đề tạo điều kiện cho hàng loạt những sai phạm xảy ra trong tổ chức đấu thầu, thi công dự án.
Những hành vi khai khống khi giải phóng mặt bằng, khai trùng số lượng, khối lượng; bên A, bên B thông đồng thay đổi chủng loại vật tư, xác nhận khối lượng phát sinh để rút tiền chia nhau vẫn xảy ra trong thực hiện đầu tư.
Nhiều giám sát viên chưa có đủ trình độ, năng lực, nên có nhiều trường hợp tư vấn giám sát đã bị nhà thầu “qua mặt”, sử dụng vật liệu sai quy cách hoặc thi công không đúng chỉ dẫn kỹ thuật, dẫn đến chất lượng công trình không đảm bảo, phải làm đi sửa lại, gây lãng phí.
Tuy nhiên, để hạn chế tối đa sự lãng phí và thất thoát thì không phải là không có cách, chỉ hiềm là các chủ đầu tư có muốn làm hay không mà thôi.
Việc đầu tiên là thực hiện đúng các quy định của Nhà nước. Các cơ quan, đơn vị có dự án, công trình xây dựng phải công bố công khai qui hoạch, thiết kế, dự toán, đơn vị trúng thầu, tiến độ, thời gian thực hiện, kế hoạch vốn đầu tư để cán bộ, công nhân viên cơ quan, nhân dân địa phương giám sát quá trình đầu tư xây dựng, từ giải phóng mặt bằng, thi công đến mua sắm thiết bị.
Nghiêm túc thực hiện các quy định của Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Ngân sách Nhà nước trong tất cả các khâu của quá trình đầu tư, từ khâu lập dự án đến quyết toán ngân sách.
Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát chặt chẽ trong tất cả các khâu của quá trình đầu tư các dự án, công trình bằng nguồn vốn ngân sách, nhằm ngăn chặn kịp thời các tiêu cực trong việc thi công xây dựng, nhất là những công trình trọng điểm.
Chọn giám sát thi công có tay nghề và kinh nghiệm, giám sát cộng đồng tận tụy, tâm huyết, thực hiện giám sát thường xuyên, nhất là khâu xuất nhập vật liệu nhất thiết phải có sổ theo dõi và ký xác nhận của hai bên xây dựng và giám sát.
Nghiệm thu từng công đoạn, từng phần hạng mục công trình, từ đào hố, đổ nền, xây móng trở đi. Kiên quyết phá bỏ những chỗ kém chất lượng, không đảm bảo yêu cầu kỹ thuật.
Trong các cuộc trao đổi ý kiến về vấn đề này, nhiều người cho rằng: Nguyên nhân thiếu và chưa đồng bộ về văn bản pháp luật chỉ là nguyên nhân khách quan, dễ bị lợi dụng nhưng không phải là nguyên nhân trực tiếp, chủ yếu dẫn đến lãng phí thất thoát trong đầu tư xây dựng.
Nguyên nhân về con người có chức, có quyền liên quan đến dự án đầu tư xây dựng mới là nguyên nhân trực tiếp, chủ yếu của sự lãng phí thất thoát trong đầu tư xây dựng.
Chung quy cũng từ con người. Nếu người có trách nhiệm, đứng đầu các cấp, các ngành thực sự vì dân như thường nói với dân trên diễn đàn thì sẽ không có tình trạng trên.